Առողջապահությունը իրավունք է և ոչ թե արտոնություն կամ փորձարկումների վտանգի մասին․ Ռուբեն Բորոյան
Բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ռուբեն Բորոյանին մասնագիտական հանրությանը ծանոթացնելու կարիք չկա, իսկ մյուսների համար կարելի է ասել՝ նա ղեկավարել է Երևանի «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ», «Շենգավիթ» բժշկական կենտրոնների ուրոլոգիական բաժանմունքերը, եղել է Միքայելյանի անվան ինստիտուտի և «Շենգավիթ» բժշկական կենտրոնի փոխտնօրենը, Ակադեմիկոս Ս․ Ավդաբեկյանի անվան Առողջապահության ազգային ինստիտուտի, այնուհետև՝ ԵՊՀԲՀ ուրոլոգիայի ամբիոնների պրոֆեսոր։ Բացի այդ, 2004-2013 հանդիսացել է Երևանի քաղաքի գլխավոր ուրոլոգը։ Այժմ նա չի դադարում լինել գործող վիրաբույժ-ուրոլոգ։
Նման մակարդակի պրոֆեսիոնալներին գովազդել պետք չէ, և ավելին՝ մեր զրույցի թեման նույնիսկ ուրոլոգիան չէր, այլ հանրային բժշկությունը, որն այժմ ծանր վիճակում է։ Բորոյանն անշահախնդիր է և ասում է՝ համաձայն է մասնակցել հանրային բժշկության առողջացմանը կամավորական հիմունքներով։ Նա սեփական փորձով է ծանոթ Եվրպայի և ԱՄՆ-ի լավագույն կլինիկաների աշխատանքային սկզբունքներին։
Ստեղծված փակուղային իրավիճակից Ռուբեն Բորոյանը որոշ ելքեր է առաջարկում՝ հույսեր կապելով Հայաստանի կառավարության գործելաոճի փոփոխությունների հետ։
Ֆրանսիական առողջապահական համակարգը ընդունված է համարել բալանսավորված, սակայն, նրա խոսքով, այն պատճենել հայաստանյան առողջապահական համակարգի վրա, անհնար է, քանի որ երկրները տեխնիկական, նյութական հնարավորությունների և իրերի նկատմամբ վերաբերմունքի առումով տարբեր մակարդակ ունեն։ Այդ պատճառով Բորոյանը կարծում է, որ Հայաստանին կօգնեն որոշ ժամանակ առաջ Վրաստանում ընդունված կանոններն ու միջոցառումները։ Բացատրությունը պարզ է՝ այս երկու երկրները միանգամայն նման են։
Իհարկե, վրացական օրինակը ուղղակի պատճենելու մասին չէ խոսքը, - շեշտում է Բորոյանը,- մոտեցումը պետք է լինի գիտակցված, իսկ համակարգը պետք է ներդրվի կոնկրետ խելամիտ հաշվարկների հիման վրա։ Վրացական առողջապահական համակարգը, պրոֆեսորի համոզմամբ, աշխատում է և արդյունավետ է նաև նրանով, որ առավելագույնս ընդգրկում է հասարակության բոլոր շերտերը՝ աղքատներին ու հարուստներին։
Ինչպես է Հայաստանում՝ վերցնենք պետպատվերը, այն ոչ բոլորին է բավականացնում, դե իսկ բժշկական ծառայությունների ֆինանսավորումն իրականացվում է անհասկանալի գնահատումների հիման վրա, ինչը բժշկական հաստատությունների համար ծայրահեղ ոչ շահավետ է։ «Իսկ հետո բժիշկներին մեղադրում են կոռուպցիայի մեջ», -ասում է նա։
Ամեն ինչ սակայն հերթով
Առողջապահական համակարգում փորձարկումների վտանգը
Ռուբեն Բորոյանի խոսքով, տխուր է, երբ երկրները, որոնք առողջապահության սոցիալականացման փորձարկումներ են անում, հաճախ ստանում են բժշկական ծառայությունների ծայրահեղ ցածր որակ, կոռուպցիայի բարձր մակարդակ և սուղ ռեսուրսների անարդյունավետ օգտագործում։ Իսկ պացիենտներն էլ միշտ փորձելու են շրջանցել նման համակարգը և վճարել մասնավոր բուժհիմնարկներին դրանց մատուցած ծառայությունների դիմաց։ Այդ իսկ պատճառով շատ երկրներ միջոցներ են ձեռնարկում մասնավոր սեկտորի ամրապնդման համար, ընդլայնում են ազատ ընտրության հնարավորությունը և թույլ տալիս, որ առողջապահության համակարգում մրցակցություն տեղի ունենա։ Ցանկալի արդյունքը չի ուշանա՝ համակարգը կլինի հասանելի քաղաքացիների համար և ամենակարևորը՝ որակյալ բժշկական ծառայություններ կմատուցվեն։
Հայաստանի առողջապահական ենթակառուցվածքները հին են, ֆինանսավորման ընտրված մոդելը՝ անարդյունավետ, իսկ կարգավորման համակարգը՝ ոչ ադեկվատ։ Ստեղծված իրավիճակում դժգոհ են բոլորը՝ բժիշկները, պացիենտները և հանրությունը։
Ահա մի հարց՝ ի՞նչն է առողջապահության արդյունքը։ Մեծ մասը կպատասխանի, թե այն վաճառում է բուժում որպես ծառայություն, այսինքն՝ հիվանդանում եք, գնում եք բժշկի, և նա ձեզ օգնություն է ցուցաբերում։ Սակայն սա բացարձակ սխալ պատկերացում է։ Առողջապահությունը պետք է վաճառի հնարավորություն լինել առողջ։ Ինչպե՞ս էր հին Չինաստանում։ Հեքիմին վճարել են բոլորը, յուրաքանչյուր ընտանիք, օրինակ՝ տարել են ճտեր, ձու, ամենը, ինչ հնարավոր էր, սակայն դա եղել է այնքան ժամանակ, քանի դեռ ընտանիքում բոլորը առողջ են։ Իսկ երբ ընտանիքից որևէ մեկը հանկարծ հիվանդացել է, հեքիմին «վճարելը» դադարեցրել են։ Այսինքն՝ հեքիմն ունեցել է խթան ոչ թե բուժելու համար, այլ հիվանդությունը կանխարգելելու համար։ Ահա թե ինչն է առողջապահության արդյունքը։ Եվ հենց սրա հիման վրա պետք է կառուցել համակարգը․ այն պետք է տա միայն մեկ արդյունք՝ առողջություն։
Նման համակարգն ունի երեք հիմնասյուն՝ պացիենտ, մատակարարող և ապահովագրող։ Պացիենտը անհատն է, մասնավոր դեմք։ Ենթադրենք՝ ունենք մասնավոր հիվանդանոցներ ու պետական ֆինանսավորում՝ բյուջեի հոդված և պետական ընկերություններ։ Այս դեպքում երկու մասնավոր կողմերը անխուսափելիորեն կգան համաձայնության՝ խաբելու պետական սեկտորին։ Եթե կան մասնավոր ապահովագրական ընկերություններ և բժշկական ծառայություններ մատուցող պետական բժշկական հաստատություններ, ապա արդյունքը նույնն է՝ երկու մասնավոր կողմերի անխուսափելի համաձայնություն ընդդեմ պետական բուժհաստատության։ Դա անխուսափելի է, ինչը պետք է վերահսկել, կանխել, սակայն վերահսկողությունը թանկ արժե։ Եվ որպեսզի դա չլինի, անհրաժեշտ է, որ բոլոր երեք կողմերը լինեն մասնավոր, քանզի մրցակցելով ռեսուրսների համար, այդ ընկերությունները ստիպված են փոխանակվել իրենց շահերի մասին ինֆորմացիայով, արդյունքում այդ շահերը հավասարվում են, ոչ մեկ ոչ մեկից առավել կամ ցածր չի լինում։ Սա է կարևորը։
Ինչպե՞ս է մեզ մոտ․ համընդհանուր ծածկույթ
Առողջապահությունը չի կարող զարգանալ բիզնես մոդելով, առավել ևս, այս դեպքում մենաշնորհները անընդունելի են։ Անշուշտ, զարգացումը անհնար կլինի առանց մասնավոր բժշկության, հատկապես եթե պետության ռեսուրսները չեն բավականացնում։ Սակայն անհրաժեշտ է երաշխավորել հավասար մրցակցային պայմաններ, իսկ պետպատվերը չպետք է կիրառվի որպես «ծանոթին» լրացուցիչ հնարավորություններ տալու միջոց։
Բորոյանը վստահ է, որ համալսարանական հիվանդանոցները պետք է հասանելի և նույնիսկ անվճար լինեն, դրանցում պետք է իրականացվի ուսանողների ու քաղաքացիների վերապատրաստում՝ պացիենտների ընդունելությանն ու անցկացվող վիրահատություններին զուգահեռ։
Այդ հարցը չպետք է լուծվի կլինիկաների սեփականատերերի հնարավորություններով ու ցանկություններով․ այս պարագայում մեծ է պետության դերը։ Իսկ ահա մեզ մոտ ամեն ինչ խառն է՝ պետական, մասնավոր ու կրթական առողջապահությունը մեկում են։ Բժիշկները, ըստ Բորոյանի, պետք է մոտիվացված լինեն, որպեսզի մշտապես բարձրացնեն իրենց մասնագիտական որակը, իսկ «մի փոր հացը» խիստ թույլ մոտիվացիա է։ Այո, անհրաժեշտ են փողեր, որը սակայն, Հայաստանը չունի, բայց պետությունը կարող է ընդունել հակաճգնաժամային քայլեր։ Տնտեսության բոլոր ոլորտներում, այդ թվում՝ առողջապահության, ֆինանսների բաշխումը պետք է վերանայել արդյունավետության տեսանկյունից՝ եթե ամրացնում եք գոտիները, ապա ամրացրեք բոլորին։ Ազգի առողջության պահպանումը միաժամանակ, պետք է լինի ազգային երեք առաջնահերթությունների ցանկում։ «Եթե իրավիճակը մեր երկրում այնպիսին է, որ պետությունը գումար չունի առողջապահության զարգացման համար, ապա այդ գումարները չպետք է հանել արդեն իսկ անվճարունակ բնակչության գրպանից»,- ասում է Ռուբեն Բորոյանը։
Երկրորդը որ պետք է անել՝ լրացուցիչ ֆինանսավորում ներգրավելու համար համապատասխան ինստիտուտների ստեղծումն է, մասնավորապես՝ այդպիսին կարող է լինել դրսից իրականացվող ներդրումը։ Դրանք, Բորոյանի ներկայացմամբ, կարող են լինել առողջապահության զարգացման տարբեր հիմնադրամներ, որտեղ կարող են մուտքագրվել գումարներ, օրինակ տեղական ձեռնարկատերերից և արտաքին ներդրողներից՝ որոշակի հարկային արտոնությունների դիմաց։ Հիմնադրամը որոշում է՝ ինչպես ծախսել այդ գումարները` գնե՞լ ապահովագրական պոլիսներ բնակչության համար, թե՞ ներդնել տեխնոլոգիաների մեջ։ Այս պարագայում խոսքը տնտեսագետներինն է։
Իհարկե, պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնել մարզային բժշկական կենտրոններին։ Հայաստանի շատ շրջաններում ներկայումս կան լավ հագեցած բժշկական կենտրոններ, սակայն դրանք աշխատում են իրենց հզորության 20-30 տոկոսի չափով։ Պրոֆեսորը կարծում է, որ այդ հարցը լուծելու համար պետք է երիտասարդ մասնագետների շրջանում մեծացնել հետաքրքրությունը մարզում աշխատանքի նկատմամբ, մոտիվացնել նրանց, չէ՞ որ նրանց անհրաժեշտ են բարվոք պայմաններ մարզում մի քանի տարի ապրելու համար։ Այդ հարցում, ըստ Բորոյանի, կարելի է կիրառել Վրաստանի փորձը․ բնակչությանը տված սերտիֆիկատների շնորհիվ, այդ երկրում առողջապահությունը ակտիվ զարգանում է։
Ռեսուրսների մոբիլիզացիա․ Վրացական փորձը
Վրաստանում բժշկության ֆինանսավորման բարեփոխումների շղթայում առաջին օղակը դարձավ ապահովագրավճարը չեղարկելը։ Այդ գումարը, որը հավաքվում էր քաղաքացու աշխատավարձից, ծածկում էր առողջապահական ծախսերի 5 տոկոսից պակասը․ բժշկական օգնությունը ֆինանսավորվել է հիմնականում քաղաքացիների կողմից ուղիղ վճարման միջոցով։
Գործազրկության բարձր մակարդակը և ցածր աշխատավարձը նվազեցրել են պետության եկամուտների բազան՝ հատկապես հաշվի առնելով այն փաստը, որ բնակչության զգալի մասը զբաղվում էր ոչ ֆորմալ աշխատանքային գործունեությամբ: Այս գործոնների ազդեցությունն ավելի է սրվել պետական սեկտորում կոռուպցիայի և հարկերի վատ հավաքագրման հետևանքով։
Պարտադիր ապահովագրական համակարգի ներդրումից ընդամենը հինգ տարի անց պետությունը որոշեց, որ այս համակարգի հետագա գոյությունը իմաստ չունի։ Պարտադիր ապահովագրական համակարգը Վրաստանում աշխատում էր քաղաքացու աշխատավարձից գանձվող վճարից մասհանման հաշվին։ Երկրում վերանայվեց Հարկային օրենսգիրքը, և դրա շրջանակներում բժշկական ապահովագրության ոլորտում պետական ներդրումները ամբողջությամբ վերացվեցին։ Գործարար միջավայրի բերալավման և ներդրումներ ներգրավելու համար կտրուկ նվազեցվել է հարկերի քանակը։ Ներկայումս դրանք վեցն են։ Երկրի հաջողությունները կոռուպցիայի դեմ պայքարի և տնտեսական աճը խթանելու հարցում շատ արագ տվեցին արդյունքներ։ Երկրի առողջապահական համակարգի ֆինանսավորման լճացումը և պետական վճարների ձգձգումները, որոնց պատճառով երկիրը ծանր վիճակում էր, արդեն անցյալում են մնացել։ Վրաստանում առողջապահական համակարգի բարեփոխումները շարունակվել են սերտիֆիկատների (վաուչեր) ներդրմամբ՝ որպես բժշկական ծառայությունների դիմաց անհատական վճարման միջոց։ Պետության կողմից առողջապահական համակարգի ֆինանսավորման գլխավոր գործիքը դարձավ ոչ թե բուժծառայության ուղղակի գնումը, այլ վաուչերային ֆինանսավորումը: Բժշկական սերտիֆիկատը յուրաքանչյուր քաղաքացու անհատական նպատակային հաշիվն է՝ իրեն հասանելիք բժշկական ծառայությունը գնելու համար։ Պետական միջոցների անբավարարության և անարդյունավետ կառավարման հետևանքով հանրային առողջապահական ծրագրերը չեն լուծել հիմնական խնդիրը՝ թույլ տալ, որ պացիենտները խուսափեն բժշկական մեծ ծախսերից։ Վրաստանի կառավարությունը մի շարք բարեփոխումներ է իրականացրել, որոնց թիրախում եղել է երկրի աղքատ խավը։
Նախ՝ բժշկության ոլորտում պետական սուբսիդիաները անպաշտպան խավին ուղղորդելու համար ներդրվեց կարիքների գնահատման անուղղակի մեթոդ: Երկրորդ՝ ծառայություններ մատուցողների ավանդական սուբսիդավորումը փոխարինվել է `սպառողներին սուբսիդավորելով կարիքավորների համար ավելի ցածր ապահովագրական վճարներ սահմանելու միջոցով: Երրորդ՝ բժշկական ծառայությունների մատուցումը տրվել է մասնավոր հատվածին:
Վրացական օրենսդրության համաձայն ապահովագրական ընկերությունները պարտավոր են շահառուների համար ապահովել հավասար, ոչ խտրական, հասանելի ապահովագրություն։
Ապահովագրողները, ըստ օրենքի չեն կարող հրաժարվել քաղաքացուն ապահովագրել՝ անկախ պատճառներից, դա ուղղակի արգելվում է։ Չեն կարող չերկարացնել ապահովագրական պայմանագիրը, ինչպես նաև՝ անկախ պատճառներից, դադարեցնել պայմանագրի գործունեությունը, եթե դրա ժամկետը չի ավարտվել և նրանց արգելվում հրաժարվել կատարել պարտականությունները: Բարեփոխումների շնորհիվ, բժշկական պետական ծրագրերի՝ նախկինում գոյություն ունեցած անորոշ խոստումները փոխարինվել են հստակ կանոններով, որոնք սահմանում են՝ ինչն է ապահովագրությամբ ծածկվում, ինչը՝ ոչ:
2012 թվականից սկսած կառավարությունը բժշկական ծառայությունների ապահովագրություն է տրամադրել ևս միլիոն քաղաքացու՝ թոշակառուների, երեխաների՝ մինչև 6 տարեկան և մինչև 18 տարեկան հաշմանդամություն ունեցող երեխաների։ Վրաստանում բնակչության 50 տոկոսը, այդ թվում՝ նախկինում ապահովագրվածները, ստանում է բժշկական ապահովագրություն
Առողջապահական համակարգի տեսակներ
Ընդհանրապես, ընտրելու շատ բան կա, կարծում է Ռ. Բորոյանը։ Առողջապահությունը անորոշ հասկացություն է, և յուրաքանչյուր երկրի առողջապահական համակարգը այդ երկրին ներհատուկ է, ներկայացնում է դրա պատմությունն ու ազգային առանձնահատկությունները։ Այլ երկրների փորձից, որոնք որոշ ժամանակ անհանգստացած են առողջապահության կազմակերպման խնդիրներից, Ռ. Բորոյանը կոչ է անում մի քանի դասեր քաղել։
Համընդհանուր բժշկական ապահովագրությունը առողջապահական ծառայությունների ամբողջական հասանելիություն չի ապահովում։ Շատ երկրներում, որտեղ նման հասանելիության մասին հայտարարվում է, գոյություն ունի նորմավորված բուժծառայություն կամ գոյանում են հերթեր բուժվելու համար։ Բացի այդ, պետական առողջապահական համակարգի գոյությունը չի նշանակում, որ բոլոր քաղաքացիները ունեն բժշկական ապահովագրություն: Երկրները, որոնցում գործում է «միասնական վճարող» համակարգը կամ գոյություն ունի պետական ուժեղ վերահսկողություն, առավել հաճախ հանդիպում են բժշկական նորմավորված ծառայությունների, սպասումների ցուցակի, պացիենտի կողմից բժշկի ընտրության սահմանափակման և այլ խոչընդոտների, որոնք հասանելի չեն դարձնում բժշկական ծառայությունը։
Այն երկրներում, որտեղ համազգային առողջապահական համակարգերը տարբերվում են իրենց արդյունավետությամբ, օրինակ՝ Ֆրանսիայում, Հոլանիայում, Շվեյցարիայում, այդ արդյունքը առաջին հերթին կապ ունի շուկայական մեխանիզմների օգտագործման հետ, այնպիսի մեխանիզմների, ինչպիսին են՝ մրցակցությունը, ֆինանսական խստապահանջությունը, շուկայական գները, սպառողների համար ազատ ընտրության հնարավորությունը, ինչպես նաև կենտրոնացված պետական վերահսկողությունից հրաժարումը։
Ամենուր հնարավոր է տեսնել դժգոհություն սեփական երկրի առողջապահական համակարգի նկատմամբ։ Անկասկած, ամերիկացներին չի բավարարում երկրում ներկայիս բժշկության վիճակը, սոցհարցումների համաձայն ԱՄՆ քաղաքացիների 82 տոկոսը կարծում է, որ այդ համակարգը պահանջում է կամ արմատական բարեփոխումներ կամ ամբողջական վերափոխում։ Նույնն է վիճակը օրինակ՝ Հոլանդիայում և Գերմանիայում։ Ուրիշ երկրներում հանրության տրամադրվածությունը, թերևս, այնքան արմատական չէ, որքան ԱՄՆ-ում։ Այդուհանդերձ, որևէ երկիր, որտեղ ներդրված է համընդհանուր ապահովագրություն, մտադիր չէ հրաժարվել այդ համակարգից, դրանց հատուկ է կենտրոնացված պետական վերահսկողությունից անցում դեպքի շուկայական մեխանիզմների կիրառում։ ԱՄՆ-ում քննարկվում է անցում պետական առողջապահական համակարգի, իսկ երկրներում, որտեղ այն գործում է, մտադիր են այն դարձնել այնպիսին, ինչպիսին ամերիկյանն է։
Ունենալ համընդհանուր ծածկույթ
Նպատակ ունենալով ապահովել բժշկական ծառայությունների լայն հասանելիություն, ցանկացած երկրի կառավարություն բախվում է երեք հիմնարար հարցերի՝ «Ինչպե՞ս պետք է ֆինանսավորվի առողջապահական համակարգը», «Ինչպե՞ս պաշտպանել մարդկանց հիվանդության ֆինանսական հետևանքներից և բժշկական ծառայությունների վճարման անհրաժեշտությունից» և «Ինչպե՞ս խթանել առկա ռեսուրսների օպտիմալ օգտագործումը»։
Երեք փոխկապակցված խնդիրների են հանդիպում պետությունները համընդհանուր ծածկույթ ապահովելու հարցում։
Առաջինը՝ ռեսուրսների առկայությունն է։ Ոչ մի երկիր, որքան էլ հարուստ լինի, մինչև հիմա չի հասել նրան, որ յուրաքանչյուր մարդ ունենա անմիջական հասանելիություն ցանկացած տեխնոլոգիայի կամ բժշկական միջամտության, որը կօգնի բարելավել առողջությունը և երկարացնել կյանքը։ Միաժամանակ, այլ է վիճակը աղքատ երկրներում, որտեղ բոլորին հասանելի է բուժծառայությունների խիստ սահմանափակ խումբ։
Երկրորդ խնդիրը չափազանց մեծ կախվածությունն է ուղղակի վճարներից այն պահին, երբ մարդը օգնության կարիք ունի՝ դեղերը գնելը, բժշկի խորհրդատվության և այլ ծառայությունների վճար։ Նույնիսկ նրանք, ովքեր բժշկական ապահովագրության որևէ տեսակից են օգտվում, ստիպված են գումարներ ծախսել։ Բժշկական օգնության դիմաց ուղղակի վճարումը, անկախ նրանից՝ այդ վճարումը կատարվել է ֆորմալ, գաղտնի, թե՞ «ծրարով», խանգարում է միլիոնավոր մարդկանց ստանալ բժշկական օգնություն: Միաժամանակ, բուժման համար դիմած մարդկանց բժշկական օգնությունը կարող է ֆինանսական լուրջ դժվարություններ առաջացնել։
Ուղղակի վճարումներից կախվածությունը նվազեցնելու միակ միջոցն այն է, որ կառավարությունը խրախուսի օգտագործել այնպիսի մոտեցում, որը հիմնված կլինի ռիսկերի և կանխավճարների համատեղման սկզբունքների վրա: Շատ երկրներ ընտրել են նման ճանապարհ՝ համընդհանուր ծածկույթ ապահովելու համար։ Այս մոտեցումները հիմնված են նախքան հիվանդությունը սկսելը վճարումներ կատարելու վրա, այդ վճարումները այս կամ այն կերպ համադրվում են և կիրառվում են ծառայությունների ֆինանսավորման համար (հիվանդների և հաշմանդամների բուժում և վերականգնում, կանխարգելում և առողջ ապրելակերպին ուղղված միջոցառումներ):
Երրորդ խնդիրը՝ ռեսուրսների անարդար և ոչ արդյունավետ օգտագործում։ Նույնիսկ լավատեսական կանխատեսումներով, առողջապահությանը հատկացվող ռեսուրսների 20-40 տոկոսը, անտեղի, աննպատակ են օգտագործվում։ Դրանց կրճատումը կարող էր նպաստել ծառայությունների որակի բարձրացմանը։ Արդյունավետության բարձրացումը հաճախ թեթևացնում է ֆինանսական միջոցներ ստանալու ճանապարհը։ Ընդհանուր առմամբ, ցանկացած երկիր ունի հնարավորություն լրացուցիչ միջոցներ ներգրավելու սեփական աղբյուրներից՝ պայմանով, որ կառավարությունը և բնակչությունը տրամադրված են նման գործողությունների։
Դրա համար գոյություն ունի երեք հիմնական ճանապարհ՝
Առաջին՝ հարկերի հավաքագրման աճը։ Նույնիսկ բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում հարկերի վճարումներից խուսափելը կամ դրանց ոչ ամբողջական հավաքագրումը կարող են լուրջ խնդիրներ առաջացնել։ Հարկերի հավաքագրման մակարդակի բարձրացումը կմեծացնի ֆինանսական միջոցների ծավալը, որոնք կառավարությունը կարող է ուղղել ծառայությունների մատուցմանը կամ բնակչության անունից դրանց ձեռք բերելուն։
Երկրորդ ճանապարհը՝ բյուջետային առաջնահերթությունների փոփոխությունն է։ Բյուջետային միջոցների տեղաբաշխման ժամանակ կառավարությունները հաճախ առողջապահության կարիքները չեն դիտարկում առաջնահերթությունների ցանկում։
Երրորդը ճանապարհը՝ ինովացիոն ֆինանսավորումն է։ Մինչև վերջերս հիմնական ուշադրությունը դարձվել է այն բանի վրա, թե ինչպես են հարուստ երկրները հավաքագրում էլ ավելի միջոցներ աղքատ երկրներում առողջապահության համար։ Այդ հարկերը հավաքագրվում են ավիատոմսերի, ծխախոտի և այլ ապրանքատեսակների վաճառքից, ինչի արդյունքում ամեն տարի հավաքագրվում է 10 մլրդ դոլար՝ գլոբալ մասշտաբով առողջապահության ֆինանսավորման համար։
Բացի այդ, գոյություն ունի նաև 4-րդ ճանապարհը, որը նախատեսում է միջազգային օգնություն՝ առողջապահության զարգացման համար։
Որպես վերջաբան
Ռուբեն Բորոյանի կարծիքով, պետական կառավարման գործընթացների արդյունավետության և հավասարության ապահովման առումով առողջապահությունը կարող է առաջատար ոլորտը լինել։ Օրինակ՝ առողջապահության ոլորտի քաղաքականությունը մշակողները կարող են անել ավելին ֆինանսական կորուստների կրճատման համար, հատկապես գնումների ոլորտում։ Նրանք կարող են նաև նոր կանոնների ու օրենքների մշակմամբ և ներդրմամբ նպաստել մատուցվող բուժասանիտարական ծառայությունների որակի և ընդհանրապես՝ համակարգի արդյունավետության բարձրացմանը։
Ի վերջո մյուս ոլորտները ևս կարող են օգտվել բարեհաջող փորձից ու կիրառել իրենց ոլորտներում։